Chùa Tây An Núi Sam: ngôi cổ tự bên cạnh Miếu Bà Chúa Xứ

Chùa Tây An Núi Sam: ngôi cổ tự bên cạnh Miếu Bà Chúa Xứ

Buổi sáng ở chân Núi Sam thường bắt đầu bằng tiếng xe chậm lại trước những lối rẽ quen. Người đi vía Bà ghé Miếu Bà Chúa Xứ, rồi nhiều đoàn men theo đường quanh núi, bước sang Tây An cổ tự như đi tiếp một nhịp hương trầm khác của Châu Đốc.

Chùa Tây An, còn gọi Tây An tự hay Tây An cổ tự, là ngôi chùa cổ dưới chân Núi Sam, thuộc Châu Đốc, An Giang. Chùa gắn với kiến trúc Việt - Ấn, với Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên và cùng nằm trong quần thể hành hương Núi Sam với Miếu Bà Chúa Xứ.

Nếu nghe người địa phương nhắc "chùa Thầy Tây An", phần lớn câu chuyện thường dẫn về Tây An cổ tự và dấu tích Phật Thầy Tây An. Đây không phải là Miếu Bà, nhưng hai nơi ở rất gần nhau trong cùng không gian hành hương Núi Sam.

Thông tin nhanh về Chùa Tây An

Mục	Thông tin
Tên thường gọi	Chùa Tây An, Tây An tự, Tây An cổ tự
Vị trí	Ngã ba dưới chân Núi Sam, khu vực Châu Đốc, An Giang
Năm xây dựng	1847
Người lập chùa	Tổng đốc An Hà Doãn Uẩn
Giá trị nổi bật	Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, kiến trúc Việt kết hợp phong cách Ấn Độ
Liên hệ với Miếu Bà	Cùng thuộc cụm di tích, hành hương quanh Núi Sam

Ngôi chùa nằm ngay cửa ngõ Núi Sam

Theo Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam, Chùa Tây An "tọa lạc tại ngã ba, dưới chân Núi Sam" và được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1980 (Ban Quản lý KDLQG Núi Sam). Thông tin điểm đến của tỉnh An Giang cũng ghi Chùa Tây An nằm ở chân Núi Sam, thuộc khu vực Châu Đốc, xây dựng năm 1847 (Cổng thông tin An Giang).

Vị trí ấy làm cho chùa không đứng riêng lẻ. Quanh Núi Sam còn có Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Hang và nhiều điểm thờ tự khác. Người đi từ trung tâm Châu Đốc lên núi thường gặp cảm giác rất riêng: một bên là phố xá hành hương, một bên là triền núi, trước mặt là mái chùa và tiếng chuông lẫn trong tiếng người gọi nhau.

Điểm gần nhau này cũng giải thích vì sao nhiều du khách hỏi Chùa Tây An có liên hệ gì với Miếu Bà. Liên hệ trước hết là địa lý và hành trình: cùng ở chân Núi Sam, cùng nằm trong tuyến đi lễ Châu Đốc, cùng được người dân ghé trong một chuyến hành hương.

Tây An tự và lời cầu yên nơi bờ cõi phía Tây

Tư liệu của Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam cho biết năm 1847, Tổng đốc An Hà Doãn Uẩn cho xây ngôi chùa bằng tường gạch, nền đá xanh, mái lợp ngói và đặt tên Tây An tự với hàm ý trấn yên bờ cõi phía Tây (Ban Quản lý KDLQG Núi Sam).

Cái tên "Tây An" vì vậy nghe vừa có hướng đất, vừa có một lời mong. Đó là mong vùng biên thùy phía Tây được yên, dân cư có chỗ nương tựa, người qua lại có nơi thắp nhang trước khi tiếp tục đường xa.

Trong đời sống Châu Đốc, lớp nghĩa ấy không nằm trong sách vở. Nó hiện ra trong cách người dân ghé chùa sau khi viếng Miếu Bà, hoặc trước khi lên các điểm quanh Núi Sam. Chùa giữ dáng của một ngôi cổ tự, nhưng đứng giữa dòng người đi lễ rất đời thường.

Mái vòm lạ giữa một ngôi chùa Nam Bộ

Chùa Tây An gây nhớ vì dáng kiến trúc khác nhiều ngôi chùa miền Tây. Giác Ngộ ghi nhận chùa có lối chữ "tam", kết hợp phong cách nghệ thuật Ấn Độ, một số nét Khmer và kiến trúc cổ dân tộc Việt theo phong cách Nam Bộ (Giác Ngộ).

Ban Quản lý Khu du lịch quốc gia Núi Sam cũng cho biết năm 1958, Hòa thượng Thích Bửu Thọ xây mới ba ngôi cổ lầu nóc tròn hình củ hành, mặt chính và chánh điện. Trong chùa có khoảng 170 pho tượng lớn nhỏ, đa số bằng danh mộc, chạm trổ công phu (Ban Quản lý KDLQG Núi Sam).

Đứng trước chùa, người đi lễ dễ thấy sự pha trộn ấy bằng mắt thường. Có nét nghiêm của chùa Phật giáo Bắc tông, có vòm nóc gợi xa hơn về những vùng văn hóa khác, có màu sơn rực mà không rời khỏi không khí Núi Sam.

Người dân tới Chùa Tây An cúng kiến vì điều gì

Người dân đến Chùa Tây An trước hết để lễ Phật, dâng hương, cầu bình an và tìm một khoảng tĩnh trong chuyến đi Núi Sam. Nhiều người cũng ghé vì lòng kính ngưỡng Phật Thầy Tây An, người gắn với đạo Bửu Sơn Kỳ Hương và ký ức trị bệnh, cứu dân, khuyên người tu nhân học Phật.

Đi chùa ở đây không nên hiểu như một lời hứa "cầu gì được nấy". Đúng hơn, đó là thói quen tín ngưỡng Nam Bộ: người buôn bán cầu việc hanh thông, người đi xa cầu mạnh khỏe, gia đình có chuyện thì cầu trong nhà bớt rối, lòng người bớt nặng. Nén nhang đặt xuống trước bàn Phật thường nhẹ hơn lời kể miệng ngoài sân.

Với người theo dòng tín ngưỡng Bửu Sơn Kỳ Hương, Chùa Tây An còn là nơi gợi nhớ Phật Thầy Tây An. Bài viết của Báo An Giang cho biết Đoàn Minh Huyên được tín đồ gọi kính là Phật Thầy Tây An, từng phổ biến giáo lý Tứ Ân: Ân tổ tiên cha mẹ, Ân đất nước, Ân Tam bảo và Ân đồng bào nhân loại (Báo An Giang).

Vì vậy, lễ ở Tây An cổ tự có hai lớp gần nhau. Một lớp là lễ Phật trong chùa. Một lớp là lòng nhớ về vị thầy đã đi qua vùng sông Hậu, cứu bệnh, khuyên dân sống có nhân nghĩa và khai mở một dòng tín ngưỡng bản địa của Nam Bộ.

Dấu chân Phật Thầy Tây An sau chùa

Phật Thầy Tây An là danh xưng dân gian dành cho Đoàn Minh Huyên. Theo Báo An Giang, ông sáng lập Bửu Sơn Kỳ Hương năm 1849, trổ tài trị bệnh cho dân trong cảnh mất mùa và dịch bệnh ở Nam Kỳ, rồi bị buộc quy y và tu tại Chùa Tây An dưới chân Núi Sam (Báo An Giang).

Nguồn của Phật Giáo Hòa Hảo cũng ghi Đoàn Minh Huyên lấy Chùa Tây An ở Núi Sam, Châu Đốc làm nơi truyền giáo, vì vậy được gọi là Phật Thầy Tây An (Phật Giáo Hòa Hảo). Thanh Niên dẫn lời trụ trì Chùa Tây An cho biết mộ Đức Phật Thầy tọa lạc phía sau ngôi cổ tự (Thanh Niên).

Chi tiết ấy làm cho chùa có thêm chiều sâu. Du khách có thể chỉ thấy kiến trúc lạ ở mặt tiền. Người hiểu thêm về Phật Thầy sẽ thấy phía sau chùa là một lớp ký ức khác của miền Tây: bệnh dịch, khai hoang, dân nghèo, giáo lý Tứ Ân và những con đường truyền đạo đi qua vùng sông Hậu.

Chùa Tây An có liên hệ gì với Miếu Bà Chúa Xứ

Chùa Tây An và Miếu Bà Chúa Xứ không phải cùng một cơ sở thờ tự. Miếu Bà là nơi thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam và là trung tâm của Lễ hội Vía Bà. Chùa Tây An là chùa Phật giáo, gắn với Tây An tự, kiến trúc Việt - Ấn và Phật Thầy Tây An.

Liên hệ của hai nơi nằm ở không gian Núi Sam và dòng hành hương Châu Đốc. Báo An Giang gọi Chùa Tây An, Miếu Bà Chúa Xứ, Lăng Thoại Ngọc Hầu và Chùa Hang là các di tích văn hóa lịch sử tiêu biểu trong quần thể Khu du lịch quốc gia Núi Sam, thu hút đông du khách hành hương, chiêm bái mỗi năm (Báo An Giang).

Bởi vậy, trong một chuyến đi Núi Sam, người ta thường không tách rời hai nơi. Có người vào Miếu Bà trước, xin bình an rồi ghé Chùa Tây An lễ Phật. Có người đi chùa trước cho lòng yên, rồi theo dòng người qua miếu. Hai điểm khác nhau về tín ngưỡng, nhưng cùng làm nên bản đồ tâm linh quen thuộc của Châu Đốc.

Ghé Chùa Tây An trong chuyến đi Miếu Bà

Nếu đi lần đầu, nên dành thời gian chậm hơn cho khu chân núi. Viếng Miếu Bà vào sáng sớm hoặc lúc bớt đông, sau đó ghé Chùa Tây An để nhìn kỹ mặt tiền, tam quan, chánh điện và khu phía sau gắn với Phật Thầy Tây An.

Người đi cùng gia đình có người lớn tuổi nên chọn giờ mát. Khu Núi Sam có những ngày rất đông, nhất là dịp lễ vía và cuối tuần. Lễ vật ở chùa không cần cầu kỳ. Hương hoa, trái cây, lễ chay trang nhã và thái độ điềm tĩnh vẫn hợp với không khí cổ tự.

Điều đáng giữ nhất là sự phân biệt nhẹ nhàng. Vào Miếu Bà thì hiểu mình đang ở không gian thờ Bà Chúa Xứ. Sang Chùa Tây An thì giữ nếp vào chùa, lễ Phật, nói khẽ, đi chậm. Cùng một chuyến đi, nhưng mỗi nơi có phép tắc và nhịp thở riêng.

Câu hỏi thường gặp về Chùa Tây An

Chùa Tây An ở đâu?

Chùa Tây An nằm tại ngã ba dưới chân Núi Sam, thuộc khu vực Châu Đốc, An Giang. Chùa ở trong cụm điểm hành hương quanh Núi Sam, gần Miếu Bà Chúa Xứ và Lăng Thoại Ngọc Hầu.

Chùa Tây An có phải Miếu Bà Chúa Xứ không?

Không. Chùa Tây An là chùa Phật giáo, còn Miếu Bà Chúa Xứ là nơi thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam. Hai nơi gần nhau và thường được ghé trong cùng chuyến hành hương Châu Đốc.

Vì sao gọi là Phật Thầy Tây An?

Danh xưng Phật Thầy Tây An gắn với Đoàn Minh Huyên. Ông được tín đồ kính gọi như vậy vì từng tu và truyền đạo tại Chùa Tây An ở Núi Sam, Châu Đốc.

Người dân đến Chùa Tây An cầu gì?

Người dân thường đến Chùa Tây An để lễ Phật, cầu bình an, sức khỏe, hanh thông trong đời sống và tưởng nhớ Phật Thầy Tây An. Không nên hiểu việc đi lễ như cam kết cầu gì được nấy.

Nên ghé Chùa Tây An khi đi Miếu Bà không?

Nên ghé nếu còn thời gian và sức khỏe. Chùa Tây An giúp chuyến đi Núi Sam đầy đủ hơn, vì nơi đây giữ một lớp lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng khác với Miếu Bà Chúa Xứ.

Một nén nhang khác trong hành trình Núi Sam

Rời Chùa Tây An, người ta vẫn còn ở chân Núi Sam. Con đường trước mặt có thể dẫn qua Miếu Bà, sang Lăng Thoại Ngọc Hầu, hoặc trở xuống phố Châu Đốc với mùi mắm, mùi khói bếp và tiếng xe khách đợi người.

Ngôi chùa không ồn ào tranh phần với Miếu Bà. Nó đứng đó như một nếp xưa bên cạnh dòng người đi lễ, giữ mái vòm lạ, những pho tượng gỗ, mộ Phật Thầy sau chùa và lời cầu yên từ thuở vùng biên còn nhiều gió bụi.