Núi Sam, An Giang: Vùng đất linh thiêng nơi miền Tây của Tổ quốc

Núi Sam, còn được gọi là Vĩnh Tế Sơn hoặc Ngọc Lãnh Sơn, cao 284m, chu vi khoảng 5.200m, thuộc phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang. Từ lâu, nơi đây được xem là vùng đất linh thiêng ở miền Tây Nam Bộ, nơi cảnh núi, kênh rạch, xóm làng và đời sống tín ngưỡng hòa vào nhau thành một không gian hành hương đặc biệt.

Quanh núi Sam có hơn 200 đền, chùa, miếu, am. Trong đó, Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, Chùa Tây An, lăng Thoại Ngọc Hầu và Chùa Hang, còn gọi là Chùa Phước Điền, là những điểm đến tiêu biểu trong Khu di tích lịch sử - văn hóa núi Sam đã được công nhận là di tích cấp Quốc gia.

Dấu mốc UNESCO và niềm tự hào của An Giang

Ngày 19/3/2025, UBND tỉnh An Giang tổ chức lễ đón bằng của UNESCO ghi danh "Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam" là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là dấu mốc quan trọng đối với người dân An Giang, đồng thời là niềm vui chung của những ai trân trọng di sản văn hóa tâm linh Việt Nam.

Trước đó, ngày 4/12/2024, tại Kỳ họp lần thứ 19 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, UNESCO đã thông qua nghị quyết ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Miếu Bà Chúa Xứ - điểm tựa tâm linh dưới chân núi Sam

Miếu Bà Chúa Xứ không chỉ là nơi người dân đến cầu an, dâng hương, xin lộc, mà còn là không gian lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng dân gian. Qua nhiều thế hệ, sự linh thiêng của Miếu Bà được truyền tụng trong đời sống cộng đồng, khiến nơi đây trở thành điểm đến quan trọng trên hành trình tìm hiểu văn hóa tâm linh An Giang.

Theo truyền kể dân gian, tượng Bà Chúa Xứ là pho tượng cổ được phát hiện trên núi Sam. Tượng rất nặng, nhiều người không thể khiêng xuống núi. Chỉ khi nghi lễ thỉnh Bà được thực hiện theo lời chỉ dẫn, tượng mới được đưa xuống chân núi. Sau đó, người dân lập miếu thờ phụng, gửi gắm niềm tin Bà che chở cho xóm làng, ban bình an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi.

Công trình Miếu Bà Chúa Xứ nổi bật với vẻ uy nghiêm, trang trọng, đặt trong cảnh quan núi Sam. Mái ngói cong, cột trụ, họa tiết trang trí và sắc màu đỏ vàng tạo nên không gian thờ tự vừa gần gũi với kiến trúc truyền thống Việt Nam, vừa thể hiện sự giao thoa văn hóa đặc sắc của vùng biên viễn Tây Nam.

Vĩnh Tế Sơn và dấu ấn mở cõi

Tên gọi Vĩnh Tế Sơn gắn với công lao của Thoại Ngọc Hầu trong việc hoàn thành kênh Vĩnh Tế. Kênh dài khoảng 91km, kéo từ Châu Đốc đến Hà Tiên, được đào trong thời Gia Long, từ năm 1819 đến năm 1824. Đây là công trình có ý nghĩa lớn đối với vùng biên giới Tây Nam: vừa mở đường giao thương, khai phá đất đai, vừa góp phần bảo vệ biên cương.

Cùng với núi Sam và các di tích quanh vùng, kênh Vĩnh Tế nhắc nhớ một giai đoạn khai mở nhiều gian khó. Những dòng kênh, xóm làng, ruộng đồng và cơ sở tín ngưỡng đã cùng tạo nên diện mạo văn hóa riêng của vùng đất Châu Đốc - An Giang.

Không gian di sản giữa một đô thị hành hương đang chuyển mình

Phường Vĩnh Tế được hình thành trên cơ sở hợp nhất phường Núi Sam, xã Vĩnh Tế và xã Vĩnh Châu của thành phố Châu Đốc cũ. Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam tiếp tục là điểm nhấn quan trọng, góp phần thu hút và giữ chân du khách. Giai đoạn 2020 - 2025, địa phương ghi nhận hơn 5 triệu lượt khách tham quan, chiêm bái mỗi năm; giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến đạt 26 triệu lượt khách.

Theo định hướng được địa phương nêu ra, Vĩnh Tế sẽ tập trung bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử, trọng tâm là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam cùng các công trình, địa điểm tôn giáo đặc sắc. Những dự án hạ tầng, không gian đô thị và du lịch được kỳ vọng hỗ trợ việc đón khách hành hương, đồng thời gìn giữ bản sắc riêng của vùng đất núi Sam.

Giữ nét văn minh cho hành trình về núi Sam

Núi Sam không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan hay số lượng di tích. Điều khiến nơi này có sức sống bền bỉ là niềm tin, ký ức cộng đồng và nếp hành hương đã được trao truyền qua nhiều đời. Mỗi mùa Vía Bà, dòng người về đây không chỉ để cầu bình an, mà còn để trở lại với một không gian văn hóa đã ăn sâu vào tâm thức miền Tây.

Trong quá trình phát triển du lịch tâm linh, việc giữ gìn môi trường văn minh, thân thiện, an toàn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi di sản được bảo tồn đúng cách, núi Sam sẽ tiếp tục là điểm tựa tinh thần cho người dân An Giang và là điểm đến trang nghiêm đối với du khách thập phương.