Từ miếu cổ đến di sản nhân loại: Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam trước mùa vía 2026

Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam từ lâu đã vượt khỏi ý nghĩa của một điểm hành hương địa phương. Từ lớp trầm tích truyền thuyết, kiến trúc, nghi lễ và ký ức cộng đồng, nơi đây đang bước vào mùa vía 2026 với một vị thế khác: di sản đã được quốc tế ghi nhận, nhưng vẫn phải được giữ bằng chính nếp sống lễ hội của người dân Nam Bộ. UNESCO

Theo các tư liệu lịch sử và truyền thuyết phổ biến, miếu nằm ở chân Núi Sam, gắn với truyền thuyết pho tượng Bà được phát hiện trên đỉnh núi và chỉ có 9 cô gái đồng trinh mới khiêng xuống được. Phần cốt lõi của câu chuyện không nằm ở yếu tố kỳ bí, mà ở cách cộng đồng biến một pho tượng cổ thành trung tâm của niềm tin che chở, cầu an và cầu phúc cho cả vùng đất biên viễn.

Lịch sử vật thể của miếu cũng cho thấy đây không phải một công trình đứng yên. Từ ngôi miếu tre lá ban đầu, công trình được xây lại bằng gạch vào năm 1870, sửa lớn vào năm 1962, rồi định hình dáng vẻ hiện nay qua đợt tái thiết 1972-1976 với bố cục chữ "quốc", mái tam cấp và khối tháp gợi hình hoa sen nở. Theo các tư liệu lịch sử, pho tượng Bà được một số nhà nghiên cứu xem là tượng Vishnu có niên đại khoảng cuối thế kỷ VI, cho thấy không gian thờ tự này là điểm gặp nhau của tín ngưỡng dân gian, lịch sử khai phá và dấu vết văn hóa cổ.

Bước ngoặt mới đến vào ngày 4/12/2024, khi UNESCO quyết định ghi danh "Festival of Bà Chúa Xứ Goddess at Sam Mountain" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong quyết định 19.COM 7.b.16, UNESCO nêu rõ lễ hội được thực hành bởi cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa ở Châu Đốc, gắn với các nghi thức tôn vinh Mẹ Đất, cầu cho phồn vinh, sức khỏe và bình an. UNESCO cũng nhấn mạnh các nghi lễ được truyền qua gia đình và cộng đồng bằng thực hành trực tiếp, chứ không chỉ bằng văn bản hay thuyết minh. UNESCO

Điều này đặc biệt quan trọng nếu đặt cạnh các chi tiết đã quen thuộc trong ký ức dân gian ở Núi Sam. Theo các tư liệu tổng hợp, các nghi lễ chính thường được nhắc đến trong khoảng 23 đến 27 tháng 4 âm lịch, như lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc, lễ túc yết, xây chầu, chánh tế và hồi sắc. Trong khi đó, hồ sơ UNESCO mô tả khung lễ hội từ ngày 22 đến 27 tháng 4 âm lịch. Cách gọi khác nhau cho thấy lễ hội không chỉ là vài nghi thức cố định, mà là một không gian văn hóa sống, có lớp lễ chính và lớp sinh hoạt cộng đồng bao quanh. UNESCO

Sau khi được ghi danh, An Giang đã tổ chức lễ đón bằng UNESCO và khai hội năm 2025 vào tối 19/03/2025 tại Khu du lịch quốc gia Núi Sam. Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang xem đây là dịp để tôn vinh di sản, quảng bá giá trị văn hóa địa phương và nâng cao trách nhiệm bảo tồn trong giai đoạn mới. Nói cách khác, từ sau mốc 2025, miếu Bà không chỉ là nơi "cầu tất ứng" trong tâm thức dân gian, mà còn là một biểu tượng văn hóa đang được đặt vào chiến lược phát triển bền vững của cả tỉnh. Cổng TTĐT An Giang

Nhìn vào mùa vía 2026, chuyển động đó đã rõ hơn. Báo Nhân Dân cho biết năm 2026 là năm thứ hai lễ hội mang danh hiệu UNESCO, với kế hoạch tổ chức từ ngày 31/5 đến 12/6/2026, tức từ 15 đến 27 tháng 4 âm lịch. Các nghi thức truyền thống như lễ may áo Bà, lễ phục hiện rước tượng, lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc, lễ túc yết, xây chầu, chánh tế và hồi sắc vẫn được giữ làm phần lõi. Cùng lúc, địa phương phải chuẩn bị phương án giao thông, an ninh, niêm yết giá và quản lý dịch vụ vì mùa lễ hội mỗi năm thu hút hơn 4 triệu lượt khách. Báo Nhân Dân

Áp lực ấy không nhỏ. Một bài viết khác của Báo Nhân Dân cho biết du lịch An Giang đã đón hơn 24 triệu lượt khách trong năm 2025 và đặt mục tiêu hơn 25 triệu lượt trong năm 2026. Trong bức tranh đó, Núi Sam và lễ hội vía Bà tiếp tục là một trụ cột hút khách của tỉnh. Điều này mở ra cơ hội kinh tế, nhưng cũng buộc địa phương phải trả lời câu hỏi khó hơn: làm sao để lượng khách tăng không làm mòn đi chiều sâu tín ngưỡng và vẻ trang nghiêm của di tích. Báo Nhân Dân

Giá trị lớn nhất của Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam vì vậy không nằm ở tấm bằng UNESCO, cũng không nằm ở con số khách hành hương. Giá trị ấy nằm ở chỗ một truyền thuyết dân gian đã đi cùng cộng đồng suốt hơn hai thế kỷ, rồi tiếp tục sống trong đời sống hôm nay bằng nghi lễ, niềm tin, ký ức và cả kỷ luật tổ chức của một lễ hội hiện đại. Nếu mùa vía 2026 giữ được sự trang nghiêm trong phần lễ, sự tử tế trong dịch vụ và sự tỉnh táo trong bảo tồn, thì danh hiệu di sản nhân loại mới thực sự có ý nghĩa lâu dài.

Nguồn tham chiếu

• UNESCO - Decision 19.COM 7.b.16
• Cổng TTĐT An Giang - Thông cáo báo chí ngày 14/03/2025
• Báo Nhân Dân - Giữ gìn và lan tỏa giá trị Di sản Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam
• Báo Nhân Dân - An Giang kỳ vọng tăng trưởng từ du lịch