Lễ Tắm Bà Chúa Xứ Núi Sam: đêm hương hoa trong mùa Vía Bà

Đêm xuống ở Núi Sam, dòng người vẫn chậm rãi men về Miếu Bà Chúa Xứ. Mùi nhang, mùi hoa tươi và hơi người đi lễ quyện lại trong khoảng sân sáng đèn, làm cho phường Vĩnh Tế như thức cùng một đêm trọng lễ.

Trong mùa Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam năm 2026, lễ tắm Bà, còn gọi là lễ Mộc Dục, diễn ra từ 24 giờ ngày 8/6 đến rạng sáng 9/6, nhằm đêm 23/4 sang rạng sáng 24/4 âm lịch. Đây là một trong những nghi lễ được người dân và khách hành hương chờ đợi nhất trong chuỗi lễ hội.

Nếu lễ phục hiện rước tượng Bà gợi nhớ câu chuyện đưa Bà từ đỉnh Núi Sam về miếu dưới chân núi, thì lễ tắm Bà lại đưa người ta đến gần hơn với nhịp phụng sự âm thầm. Ở đó, sự trang nghiêm không chỉ nằm trong tiếng chiêng trống hay nghi thức trước điện thờ, mà còn nằm trong từng cánh hoa được lựa, từng nồi nước được canh, từng chiếc khăn mới được chuẩn bị trước giờ hành lễ.

Khi sân miếu sáng đèn chờ lễ Mộc Dục

Ngay từ sáng 8/6, nhiều người làm công quả đã có mặt tại Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam để chuẩn bị nước tắm Bà. Công việc bắt đầu bằng những việc tưởng như nhỏ: rửa nồi đồng, lựa hoa, nhặt cánh, chuẩn bị nước sạch, nhóm lửa.

Những chiếc nồi đồng được giữ sạch sẽ, đặt lên bếp trong không khí rộn ràng mà vẫn cẩn trọng. Người làm công quả chọn hoa tươi, bỏ những cánh dập, giữ lại phần thơm và sáng màu nhất để nấu nước. Khi nước sôi, hương hoa và trầm hương lan ra, khiến khoảng sân miếu có một thứ mùi rất riêng của mùa Vía Bà.

Nước tắm Bà không phải là phần việc làm cho có. Theo tập tục, nước được nấu kỹ, để nguội, lắng lọc cho tinh khiết rồi mới dùng trong nghi thức. Cách chuẩn bị ấy cho thấy lòng thành của cộng đồng: dâng lên Bà những gì sạch sẽ, thơm lành và được chăm chút bằng cả sự kính cẩn.

Chín loài hoa trong nồi nước dâng Bà

Điểm được nhiều người chú ý nhất trong lễ tắm Bà là nước nấu từ 9 loài hoa thơm. Các nguồn ghi nhận năm 2026 nêu 9 loài hoa gồm cúc vàng, huệ đỏ, huệ trắng, phượng, điệp, đồng tiền, hồng, lài và sen.

Mỗi loài hoa có một sắc, một mùi. Sen gợi sự thanh sạch. Lài có hương nhẹ và bền. Hồng, cúc, huệ, đồng tiền đem vào nồi nước những màu quen thuộc trong đời sống cúng lễ Nam Bộ. Phượng và điệp lại nhắc đến mùa nắng, đến những tàn cây đỏ vàng quanh xứ sở miền Tây.

Người ta không cần giải thích quá nhiều mới hiểu vì sao hoa được chọn cho nghi lễ này. Hoa là thứ gần gũi với bàn thờ, với sân nhà ngày rằm, với những chuyến đi chợ sớm trước khi vào miếu. Khi chín loài hoa cùng vào nồi nước đồng, chúng không chỉ tạo hương thơm, mà còn gom lại lòng kính trọng của người đến với Bà.

Sau tấm màn nhung là giờ phút trang nghiêm

Trước khi nghi thức chính diễn ra, đại diện chính quyền, Ban Quản trị Lăng miếu Núi Sam, các bô lão và những người phụ trách việc thờ tự thực hiện phần dâng hương, dâng trà, dâng rượu theo lễ truyền thống.

Khi vào phần tắm Bà, khu vực chánh điện được che màn nhung. Tổ tắm Bà gồm 9 người phụ nữ thực hiện nghi thức bằng khăn mới của ban tế lễ và khăn do khách thập phương dâng cúng. Khăn được thấm nước nấu từ hoa, vắt khô rồi lau lên cốt tượng. Sau đó, Bà được khoác áo mão mới và trang sức đã chuẩn bị sẵn.

Khoảnh khắc màn nhung được kéo ra, người đi lễ lại được vào chiêm bái trong không khí vừa trang nghiêm vừa xúc động. Với nhiều người, đó không chỉ là lúc nhìn thấy tượng Bà sau nghi thức thay y áo, mà còn là lúc gửi gắm điều cầu mong bình an, mưa thuận gió hòa, gia đạo yên ổn.

Một nghi lễ giữ hồn vía cộng đồng

Lễ tắm Bà nằm trong chuỗi Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, lễ hội được tổ chức hằng năm từ ngày 22 đến ngày 27 tháng 4 âm lịch. Sau khi được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12/2024, lễ hội càng được nhắc đến nhiều hơn như một di sản sống của cộng đồng ở Châu Đốc, An Giang.

Nhưng ở sân miếu trong đêm lễ, danh hiệu lớn lao ấy hiện ra bằng những việc rất đời thường. Một người cúi xuống lựa hoa. Một người giữ lửa dưới nồi đồng. Một đoàn khách đứng nép bên hiên, chờ đến lượt vào thắp nhang. Có người đi từ xa, có người ở ngay vùng Núi Sam, nhưng khi bước vào không gian ấy, ai cũng đi chậm lại.

Chính sự chung tay đó làm nên sức bền của lễ hội. Nghi lễ được trao truyền không chỉ bằng văn bản hay lời giới thiệu, mà bằng đôi tay người làm công quả, bằng ký ức của những gia đình năm nào cũng về vía Bà, bằng nếp sống coi trọng lòng thành hơn sự phô trương.

Đi qua mùa hoa, còn lại mùi nhang Núi Sam

Lễ tắm Bà không phải một cảnh lạ để nhìn cho biết rồi đi. Nó là một lát cắt sâu trong đời sống tín ngưỡng Nam Bộ, nơi người dân gửi vào hương hoa những ước vọng bình dị: nhà cửa yên lành, mùa màng thuận lợi, người thân mạnh khỏe, đường đi bình an.

Rạng sáng, khi nghi thức đã qua, sân miếu vẫn còn mùi hoa lẫn trong mùi nhang. Dòng người lại nhích từng bước dưới ánh đèn. Có người chắp tay đứng lâu trước điện thờ, có người lặng lẽ quay ra phía triền Núi Sam, mang theo chút hương đêm trong áo, trong tóc, trong lòng.