Lễ Thỉnh Sắc Vía Bà: vài chục bước chân nối Miếu Bà với Lăng Thoại Ngọc Hầu

Giữa mùa Vía Bà, có một nghi lễ không đi xa mà vẫn mở ra cả một lớp lịch sử Châu Đốc. Từ Lăng Thoại Ngọc Hầu qua Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam chỉ vài chục bước chân, nhưng đoàn thỉnh sắc đi trong tiếng trống, tiếng lân, cờ lọng và sự chậm rãi của lòng tưởng nhớ.

Lễ Thỉnh Sắc là nghi lễ thỉnh bài vị của danh thần Thoại Ngọc Hầu, bà chánh Châu Thị Tế và bà thứ Trương Thị Miệt từ Lăng Thoại Ngọc Hầu về Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam. Trong Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, nghi lễ này đứng giữa mạch lễ lớn, sau lễ tắm Bà và trước các nghi thức túc yết, xây chầu, chánh tế, hồi sắc.

Nếu lễ tắm Bà giữ hương hoa của lòng thành, thì lễ Thỉnh Sắc giữ phần ký ức về người mở đất. Ở đó, Miếu Bà và Lăng Thoại Ngọc Hầu không đứng riêng lẻ như hai điểm tham quan gần nhau, mà cùng hiện lên trong một không gian tín ngưỡng có gốc rễ sâu ở vùng biên viễn Tây Nam.

Từ lăng sang miếu, đường gần mà nghĩa xa

Lăng Thoại Ngọc Hầu nằm gần Miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam. Khoảng cách ngắn ấy khiến nghi lễ thỉnh sắc có một vẻ riêng: không phải cuộc rước dài qua nhiều xóm làng, mà là cuộc cung nghinh trang trọng giữa hai nơi thờ tự nằm sát nhau dưới chân Núi Sam.

Trước điện thờ Thoại Ngọc Hầu, mọi người dâng hoa, niệm hương và cử hành phần tế lễ. Đoàn rước có lân, trống, ban tế lễ, Ban Quản trị Lăng miếu Núi Sam, đại diện chính quyền địa phương và chiếc long đình sơn son thếp vàng. Long đình đi giữa đoàn rước như điểm tụ của sự uy nghi, nhắc người đứng xem rằng đây không phải một cuộc diễu hành, mà là một nghi thức thờ phụng.

Khi bài vị được cung thỉnh về Miếu Bà, nghi lễ chuyển từ không gian tưởng niệm danh thần sang không gian thờ Bà. Sự dịch chuyển chỉ vài chục bước chân, nhưng trong tâm thức cộng đồng, đó là cuộc gặp gỡ giữa công lao khai mở bờ cõi và tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam.

Vì sao Thoại Ngọc Hầu có mặt trong mùa Vía Bà

Thoại Ngọc Hầu, tên thật Nguyễn Văn Thoại, là nhân vật gắn với công cuộc khai phá, giữ đất và mở mang đường thủy ở vùng Tây Nam Bộ. Cùng với bà Châu Thị Tế, tên tuổi ông bà in sâu trong ký ức Châu Đốc, nhất là qua công trình kênh Vĩnh Tế.

Nguồn sử liệu địa phương ghi nhận bà Châu Thị Tế là chánh thất của Thoại Ngọc Hầu, người có đóng góp lớn trong việc đào kênh Vĩnh Tế và là nhân vật lịch sử đặc biệt của vùng Châu Đốc - Núi Sam. Tên bà gắn với Vĩnh Tế Sơn, Vĩnh Tế Hà và đời sống tinh thần của người dân An Giang.

Trong lễ Thỉnh Sắc, việc cung nghinh bài vị Thoại Ngọc Hầu và hai vị phu nhân về Miếu Bà vì vậy không chỉ là thủ tục nghi lễ. Đó là cách cộng đồng đặt người có công với đất này vào cùng mạch tưởng niệm với Bà Chúa Xứ, vị nữ thần được người dân Nam Bộ tin kính qua nhiều thế hệ.

Bà Chúa Xứ và những người mở đất

Sử sách được Báo An Giang dẫn lại cho biết chánh phu nhân Châu Thị Tế đã cho lập miếu thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam. Chi tiết ấy làm cho lễ Thỉnh Sắc có thêm một tầng ý nghĩa: người phụ nữ gắn với công cuộc mở đất cũng được nhớ đến trong không gian thờ một vị nữ thần bảo hộ xứ sở.

Ở Châu Đốc, chuyện tín ngưỡng không tách rời chuyện đất đai, sông nước và cuộc mưu sinh. Người dân đến Miếu Bà cầu bình an, nhưng quanh Miếu Bà còn có Lăng Thoại Ngọc Hầu, Chùa Tây An, Núi Sam, những con đường cũ, những dấu tích nhắc lại thời mở cõi. Vì vậy, mùa Vía Bà không chỉ là mùa lễ bái, mà còn là mùa người ta nhớ lại cách vùng đất này được dựng xây.

Khi đoàn thỉnh sắc đi qua, tiếng trống lân vang lên trong khoảng sân quen thuộc. Người đứng hai bên đường có thể là khách hành hương từ xa, cũng có thể là người Châu Đốc đã quen nhìn nghi lễ mỗi năm. Dù đứng ở đâu, họ cùng thấy một mạch nối: Bà được thờ trong miếu, người có công được thỉnh về miếu, còn cộng đồng là người giữ cho nghi lễ tiếp tục sống.

Một nghi lễ nhỏ trong mắt nhìn, lớn trong ký ức

So với lễ phục hiện rước tượng Bà hay lễ tắm Bà, lễ Thỉnh Sắc có thể không gây ấn tượng bằng biển người hay hình ảnh rực rỡ. Nhưng chính sự gần gũi của nó lại làm nên chiều sâu. Đoàn rước không cần đi xa. Nghi lễ không cần phô bày nhiều. Vài chục bước chân cũng đủ để nhắc lại hơn hai thế kỷ ký ức về Núi Sam, Vĩnh Tế, Châu Đốc.

Trong Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam năm 2026, phần lễ được tổ chức theo nghi thức truyền thống, gồm lễ phục hiện rước tượng Bà, lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc thần, lễ túc yết và xây chầu, lễ chánh tế, lễ hồi sắc. Sau khi lễ hội được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 12/2024, những nghi lễ như Thỉnh Sắc càng cho thấy di sản không nằm ở danh hiệu, mà nằm ở cách cộng đồng tiếp tục thực hành từng năm.

Di sản sống nhờ người còn nhớ đường đi của nghi lễ. Nhớ chiếc long đình sơn son thếp vàng. Nhớ tiếng trống lân trước sân lăng. Nhớ tên Thoại Ngọc Hầu, Châu Thị Tế, Trương Thị Miệt trong mùa vía Bà. Nhớ rằng dưới chân Núi Sam, mỗi nơi thờ tự đều có một câu chuyện chung về đất, người và lòng biết ơn.

Khi sắc thần hồi về lăng

Sau lễ Thỉnh Sắc, chuỗi nghi lễ tiếp tục với các phần lễ chính khác. Đến lễ Hồi Sắc, bài vị được cung nghinh trở về Lăng Thoại Ngọc Hầu, khép lại mạch nghi thức trong sự trang trọng.

Một mùa lễ đi qua, sân Miếu Bà rồi lại trở về nhịp hành hương thường ngày. Nhưng trong ký ức người dự lễ, vẫn còn cảnh đoàn rước đi giữa lăng và miếu, không vội vàng, không ồn ào quá mức. Dưới ánh nắng cuối ngày, sắc đỏ vàng của cờ lọng và long đình lướt qua khoảng sân Núi Sam, để lại cảm giác rằng lòng biết ơn cũng có con đường riêng của nó.